#: locale=en
## Hotspot
### Text
HotspotPanoramaOverlayTextImage_F102F5B8_E440_2C24_41EB_C88F20B8942E.text = Η τέχνη του πηλού \
από τον Δημήτρη Κουβδή
HotspotPanoramaOverlayTextImage_F2CC0797_E4C1_ECEC_41E2_1FBE10495FD3.text = Η τέχνη του πηλού \
από τον Παναγιώτη Σταμάτη
HotspotPanoramaOverlayTextImage_F2B722A6_E4C0_642C_41C0_E014DDAFC157.text = Η τέχνη του πηλού \
από τον Παναγιώτη Τιτιγάρη
## Media
### Image
imlevel_3E07FB05_18D4_D48A_41AE_D30B7FC63B3F.url = media/panorama_EFA045C1_E440_2C67_41E3_6293A8003027_HS_geun6oo8_en.png
imlevel_3E8DF852_18D4_D48E_4199_0921F962124E.url = media/panorama_EFA045C1_E440_2C67_41E3_6293A8003027_HS_k54oc1zy_en.png
imlevel_3F860D69_18D4_AC9A_41AD_07DCB75616F4.url = media/panorama_EFA045C1_E440_2C67_41E3_6293A8003027_HS_vkazmgh2_en.png
### Title
album_FC8E0570_E4C0_2C24_41E3_770FBDBC7B90_0.label = DSC04660
album_D5024FF7_E440_5C2C_41D2_3FD8C2F7CD91_0.label = DSC04660
photo_CB56A7CA_E441_EC64_41E6_49808F0953EE.label = DSC04669
photo_F37A6DC6_E4C3_DC6C_41E4_3205B436708F.label = DSC04669
photo_CB56A7CA_E441_EC64_41E6_49808F0953EE.label = DSC04669
photo_F37A6DC6_E4C3_DC6C_41E4_3205B436708F.label = DSC04669
photo_F3FE9A67_E4C0_242C_41AE_44107E9FD0A1.label = DSC04672
photo_CBBCCC2B_E440_DC24_41E6_5C37347EB4A3.label = DSC04672
photo_F3FE9A67_E4C0_242C_41AE_44107E9FD0A1.label = DSC04672
photo_CBBCCC2B_E440_DC24_41E6_5C37347EB4A3.label = DSC04672
photo_F2085FCF_E4C0_5C7B_41DE_72A1A32291CD.label = DSC04675
photo_F2085FCF_E4C0_5C7B_41DE_72A1A32291CD.label = DSC04675
photo_F20BF7CE_E4C0_6C7D_41E0_D9EAAAB4D3E9.label = DSC04678
photo_F20BF7CE_E4C0_6C7D_41E0_D9EAAAB4D3E9.label = DSC04678
photo_F2082F43_E4C0_7C64_41D6_F3E61527B8FA.label = DSC04684
photo_F2082F43_E4C0_7C64_41D6_F3E61527B8FA.label = DSC04684
album_FCF525AB_E4C0_2C24_41DC_C3A5F523E3CA_0.label = DSC04702
photo_CE67BE4C_E440_3C7D_41D9_4DCC415CC594.label = DSC04726
photo_CE67BE4C_E440_3C7D_41D9_4DCC415CC594.label = DSC04726
photo_CFB50860_E440_2425_41E2_EEE60C4A5A27.label = DSC04729
photo_CFB50860_E440_2425_41E2_EEE60C4A5A27.label = DSC04729
photo_CFB5C3EC_E441_E43C_41E3_AC50FB3B69C6.label = DSC04732
photo_C8259115_E440_25EF_41B9_ABD9C28F3B8D.label = DSC04732
photo_CFB5C3EC_E441_E43C_41E3_AC50FB3B69C6.label = DSC04732
photo_C8259115_E440_25EF_41B9_ABD9C28F3B8D.label = DSC04732
album_C6549822_E440_E425_41E8_6629E1672DEE_3.label = DSC04741
photo_CB93C983_E440_64E4_41D9_FB1CA97C59C8.label = DSC04744
album_C6549822_E440_E425_41E8_6629E1672DEE_4.label = DSC04744
photo_CB93C983_E440_64E4_41D9_FB1CA97C59C8.label = DSC04744
album_C6549822_E440_E425_41E8_6629E1672DEE_5.label = DSC04756
photo_C81F21E2_E440_2424_41EB_FE6FE36F12DF.label = DSC04759
photo_C81F21E2_E440_2424_41EB_FE6FE36F12DF.label = DSC04759
photo_F3203FBC_E4C0_5C1C_41B2_3090AECBA4DF.label = DSC04759
photo_F3203FBC_E4C0_5C1C_41B2_3090AECBA4DF.label = DSC04759
photo_F23D8304_E4C0_25ED_41E6_96B7A5234092.label = DSC04762
photo_F23D8304_E4C0_25ED_41E6_96B7A5234092.label = DSC04762
album_F3814043_E4C3_E464_41EA_0FD6CD14F89E_0.label = DSC04843
album_F3814043_E4C3_E464_41EA_0FD6CD14F89E_1.label = DSC04873
album_F3814043_E4C3_E464_41EA_0FD6CD14F89E_2.label = DSC04882
album_F3814043_E4C3_E464_41EA_0FD6CD14F89E_3.label = DSC04885
album_F3814043_E4C3_E464_41EA_0FD6CD14F89E_4.label = DSC04894
album_F3814043_E4C3_E464_41EA_0FD6CD14F89E_5.label = DSC04897
album_FC34F95C_E4C0_241D_41EA_1997F3D6B280_0.label = DSC05161
panorama_E8A10300_E440_25E4_41E5_7F618C9B3AE1.label = ELAIOTRIBEIO (1)
panorama_EFA045C1_E440_2C67_41E3_6293A8003027.label = ELAIOTRIBEIO (2)
photo_FC37AED8_E4C0_5C64_4193_02615AF64C7A.label = EXORIXI
photo_FC37AED8_E4C0_5C64_4193_02615AF64C7A.label = EXORIXI
panorama_EF9BF3A0_E440_2424_41C9_61AFBB6D58FE.label = KERAMIKIS
photo_F3705BE9_E4C0_E427_41EC_4DCE63094B5C.label = KOSKINIDA
photo_F3705BE9_E4C0_E427_41EC_4DCE63094B5C.label = KOSKINIDA
photo_FDB0BBD3_E4C0_646B_41CA_F1848401E245.label = METAFORA
photo_FDB0BBD3_E4C0_646B_41CA_F1848401E245.label = METAFORA
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D_0.label = P1000034
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D_1.label = P1000037
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D_2.label = P1000059
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D_3.label = P1000061
album_C5372E60_E5C0_7C24_41E6_5D00850BD766_0.label = P1000091
album_C5372E60_E5C0_7C24_41E6_5D00850BD766_1.label = P1000102
album_C5372E60_E5C0_7C24_41E6_5D00850BD766_2.label = P1000104
album_C0BC40EC_E440_E43D_41EA_00A996B491B0_0.label = P1000110
album_C0BC40EC_E440_E43D_41EA_00A996B491B0_1.label = P1000113
album_C0BC40EC_E440_E43D_41EA_00A996B491B0_2.label = P1000115
album_C62AFF6C_E47F_FC3D_41E6_78381E989F93_0.label = P1000159
album_C62AFF6C_E47F_FC3D_41E6_78381E989F93_1.label = P1000166
album_C62AFF6C_E47F_FC3D_41E6_78381E989F93_2.label = P1000167
album_C62AFF6C_E47F_FC3D_41E6_78381E989F93_3.label = P1000172
album_C4B17E10_E5C0_DFE5_41EC_189FE293128B_0.label = P1000512
album_C4B17E10_E5C0_DFE5_41EC_189FE293128B_1.label = P1000521
album_C4B17E10_E5C0_DFE5_41EC_189FE293128B_2.label = P1000525
album_C4B17E10_E5C0_DFE5_41EC_189FE293128B_3.label = P1000530
album_C4B17E10_E5C0_DFE5_41EC_189FE293128B_4.label = P1000539
photo_C62360D8_E440_6464_4199_42DBF9AAC40A.label = P1011005
photo_C62360D8_E440_6464_4199_42DBF9AAC40A.label = P1011005
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D_4.label = P1011034
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D_5.label = P1011058
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D_6.label = P1011065
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D_7.label = P1011066
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D_8.label = P1011075
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D_9.label = P1011091
photo_C9FAEE36_E443_FC2D_41DE_ED6F1CAA86F8.label = P1011094
photo_C9FAEE36_E443_FC2D_41DE_ED6F1CAA86F8.label = P1011094
album_C0BC40EC_E440_E43D_41EA_00A996B491B0.label = Photo Album D.STAMATH
album_C62AFF6C_E47F_FC3D_41E6_78381E989F93.label = Photo Album FONTH
album_D5024FF7_E440_5C2C_41D2_3FD8C2F7CD91.label = Photo Album GENERAL
album_C57FF383_E5C0_24EB_41C4_7D878EF1B00D.label = Photo Album KOUBDI
album_FC34F95C_E4C0_241D_41EA_1997F3D6B280.label = Photo Album MOUSEIO
album_C5372E60_E5C0_7C24_41E6_5D00850BD766.label = Photo Album S.STAMATH
album_F3814043_E4C3_E464_41EA_0FD6CD14F89E.label = Photo Album SKEYH
album_FC8E0570_E4C0_2C24_41E3_770FBDBC7B90.label = Photo Album STADIO.1
album_FC19CBD4_E4C0_246C_41BA_5D4CE3592BE1.label = Photo Album STADIO.2
album_FCF525AB_E4C0_2C24_41DC_C3A5F523E3CA.label = Photo Album STADIO.3
album_C6549822_E440_E425_41E8_6629E1672DEE.label = Photo Album STADIO.4
album_C4B17E10_E5C0_DFE5_41EC_189FE293128B.label = Photo Album TITIGARH
album_FC19CBD4_E4C0_246C_41BA_5D4CE3592BE1_2.label = ZYMWMA
album_FCF525AB_E4C0_2C24_41DC_C3A5F523E3CA_1.label = stegnwma
video_A0AF23F2_9824_E065_41D0_CA845FBC211A.label = ΜΑΝΤΑΜΑΔΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΟΥΒΔΗ
video_AC6CBEF4_9824_E06E_41DF_92DF8BDFCDAA.label = ΜΑΝΤΑΜΑΔΟΣ ΕΥΡΕΣΗ ΠΗΛΟΥ
video_AC6EF7AB_9824_E0FB_41E0_1E21D2227A6B.label = ΜΑΝΤΑΜΑΔΟΣ ΠΤΩΣΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗΣ
### Video
videolevel_0A7AE67F_3217_A820_4198_2E44A64F91E1.url = media/video_A0AF23F2_9824_E065_41D0_CA845FBC211A_en.mp4
videolevel_0A7AE67F_3217_A820_4198_2E44A64F91E1.posterURL = media/video_A0AF23F2_9824_E065_41D0_CA845FBC211A_poster_en.jpg
videolevel_0A0456D4_3217_A861_41BF_C71892BBDDE4.url = media/video_AC6CBEF4_9824_E06E_41DF_92DF8BDFCDAA_en.mp4
videolevel_0A0456D4_3217_A861_41BF_C71892BBDDE4.posterURL = media/video_AC6CBEF4_9824_E06E_41DF_92DF8BDFCDAA_poster_en.jpg
videolevel_0A06E735_3217_A820_41B5_393C5AD2A854.url = media/video_AC6EF7AB_9824_E0FB_41E0_1E21D2227A6B_en.mp4
videolevel_0A06E735_3217_A820_41B5_393C5AD2A854.posterURL = media/video_AC6EF7AB_9824_E0FB_41E0_1E21D2227A6B_poster_en.jpg
### Video Subtitles
## Skin
### Button
Button_1B9A5D00_16C4_0505_41B0_D18F25F377C4.label = ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΟΥΒΔΗ
Button_FBCEA538_E5C0_2C24_41E0_B2843FA414C7.label = ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Π.ΣΤΑΜΑΤΗ
Button_FA827C50_E5C0_5C65_41E3_4C29924485D7.label = ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Σ.ΣΤΑΜΑΤΗ
Button_FB3B2532_E5C0_2C24_41E3_2FD255D9B29F.label = ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΙΤΙΓΑΡΗ
Button_FB8C6AE4_E5C1_E42C_41E1_695427D0C0B8.label = ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΩΝΤΗ
Button_1B998D00_16C4_0505_41AD_67CAA4AAEFE0.label = ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ
### Image
Image_1B99DD00_16C4_0505_41B3_51F09727447A.url = skin/Image_1B99DD00_16C4_0505_41B3_51F09727447A_en.png
### Label
Label_0DD1AF09_1744_0507_41B4_9F5A60B503B2.text = Created by HERMeS /DOTSOFT
Label_0DD14F09_1744_0507_41AA_D8475423214A.text = ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΤΕΧΝΗ | ΜΑΝΤΑΜΑΔΟΣ & ΑΓΙΟΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ, ΛΕΣΒΟΣ
### Multiline Text
HTMLText_81C2BBBD_8CBE_F007_41D3_8974FE2985FC.html =
HTMLText_813E0BD6_8CBE_F005_41DE_717168F1F2EF.html = Πρώην αποθήκες ελαιοκάρπου κοινοτικού ελαιοτριβείου
Το συγκρότημα του ελαιοτριβείου περιλαμβάνει 48 «μπατές». Οι «μπατές» ήταν μικρά ισόγεια κτίσματα συνδεδεμένα το ένα με το άλλο, που χρησίμευαν για την αποθήκευση του ελαιόκαρπου. Τα κτίσματα είναι λιτά, με χαμηλό ύψος και λίγα ανοίγματα. Είναι χτισμένα αμφιθεατρικά, στο όριο του οικοπέδου και ακολουθούν τη φυσική κλίση του εδάφους. Είναι κατασκευασμένα από λιθοδομή και στεγάζονται με μονόριχτη ή δίρριχτη κεραμοσκεπή.
Στα μέσα της δεκαετίας του ΄80, η Νομαρχία Λέσβου και η Κοινότητα Μανταμάδου αποκατέστησαν το συγκρότημα του ελαιοτριβείου που μετατράπηκε σε Κέντρο Πολλαπλών Χρήσεων. Εκεί σήμερα φιλοξενούνται πολιτιστικές εκδηλώσεις, όπως η ετήσια Παλλεσβιακή Έκθεση Κεραμικής, ενώ κάποιοι από τους χώρους παραχωρήθηκαν σε διάφορους πολιτιστικούς συλλόγους του Μανταμάδου.
___
Κεραμικά σκεύη
Χρηστικά και διακοσμητικά
Τα είδη των κεραμικών σκευών διακρίνονται σε:
• Αγγεία νερού
• Επιτραπέζια αγγεία
• Αγγεία για την τέλεση των εθίμων (πχ. γάμου)
• Αποθηκευτικά αγγεια
• Μαγειρικά σκεύη
• Αγγεία ειδικών χρήσεων (πχ. φουφού για το μαγειρεμα, μαγκάλ' για το ζέσταμα του σπιτιού)
• Αρχιτεκτονικά μέλη (πχ. πκαρής ως καπνοδόχος)
___
Κεραμική - Αγγειοπλαστική τέχνη
Μανταμάδος & Άγιος Στέφανος, Λέσβος
Η κεραμική ήταν πολύ διαδεδομένη στην ευρύτερη περιοχή του Μανταμάδου ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Μάλιστα σώζεται μέχρι σήμερα εικόνα της Γέννησης του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, αφιερωμένη από τη συντεχνία των αγγειοπλαστών του Μανταμάδου στον ναό του Αγίου Βασιλείου Μανταμάδου, στην οποία αναγράφεται η ημερομηνία 1846. Την ίδια περίπου περίοδο γνωρίζουμε ότι υπήρχε συντεχνία τσουκαλάδων (αγγειοπλάστες) και στην Αγιάσο, το άλλο μεγάλο κέντρο αγγειοπλαστικής της Λέσβου. Με δαπάνη της κατασκευάζεται ξύλινος κουμπαράς με τον Άγιο Χαράλαμπο που φέρει υπογραφή "δαπάνη του σιναφίου των τζουκαλάδων, εν έτει 1862".
Οι τσουκαλάδες της Αγιάσου αλλά και του Μανταμάδου ήταν οργανωμένοι σε συντεχνίες, τα σινάφια ή ισνάφια. Οι συντεχνίες ήταν πιθανότατα απλές αλληλοβοηθητικές ενώσεις, χωρίς ταξική συνείδηση, που εποπτεύονταν από την Εκκλησία και «προστατεύονταν από αγίους».
Πηγή φωτογραφιών: "Τσκαλαριά: τα εργαστήρια αγγειπλαστικής της περιοχής Μανταμάδου Λέσβου", Μ. Γιαννοπούλου, Σ. Δεμέστιχα.
___
Δεύτερο στάδιο
Δεύτερο ζύμωμα | Τεχνική της αγγειοπλαστικης
Το δεύτερο ζύμωμα (πρώτη φωτογραφία) πραγματοποιούνταν μέσα στο εργαστήριο, αφού είχε αποφασιστεί η απαιτούμενη ποσότητα για την ημερήσια παραγωγή και το είδος των κεραμικών αντικειμένων.
Ακολουθούσε η τροχήλατη τεχνική που ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένη στην περιοχή. Τα αγγεία που βρίσκονται σε σπίτια της περιοχής πιστοποιούν την εξαιρετική ποιότητα κατασκευής τους.
Τα πιο συνηθισμένα ήταν τα αγγεία νερού, με τοπική ονομασία κουμάρια, λαήνες, και κουμαρούδια. Για την κατασκευή ενός κουμαριού χρειαζόταν δύο κιλά περίπου πηλός, ενώ ένας καλός τεχνίτης κατασκεύαζε περίπου 100 με 130 κουμάρια την ημέρα.
Πηγές: Μουσείο Κεραμικής Τέχνης – Πολύκεντρο Μανταμάδου, και βιβλίο "Τσκαλαριά: τα εργαστήρια αγγειπλαστικής της περιοχής Μανταμάδου Λέσβου", Μ. Γιαννοπούλου, Σ. Δεμέστιχα. Κέντρο Μελέτης Νεότερης Κεραμεικής, Κοινότητα Μανταμάδου
___
Πρώτο στάδιο
Εξόρυξη | Μεταφορά | Επεξεργασία
της αργίλου
Πρώτα γινόταν η συλλογή της αργίλου, που στην περιοχή ονομάζεται λινόχωμα. Μεταφερόταν με υποζύγια (γαϊδούρια) στο εργαστήριο. Μετά απλωνόταν στο εργαστήριο, σε έναν διαμορφωμένο χώρο, για να ξεραθεί καλά.
Για να φύγουν οι βώλοι του αργιλοχώματος ακολουθούσαν την πρακτική του κοπανίσματος με ξύλινο χοντρό εργαλείο, τον κόπανο. Στα εργαστήρια της περιοχής γινόταν χρήση μιας ειδικής κατασκευής, της κοσκινίδας.
Έπειτα από μία ειδική επεξεργασία σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους, ακολουθούσε η διαδικασία του πρώτου ζυμώματος του πηλού πλέον με τα πόδια.
Στις φωτογραφίες εμφανίζονται με τη σειρά:
1. Η εξόρυξη.
2. Η μεταφορά με υπόζυγια.
3. Η κοσκινίδα.
4. Το πάτημα για τη ζύμωση.
5. Η μεταφορά στο εργαστήριο.
Πηγές: Μουσείο Κεραμικής Τέχνης – Πολύκεντρο Μανταμάδου, και βιβλίο "Τσκαλαριά: τα εργαστήρια αγγειπλαστικής της περιοχής Μανταμάδου Λέσβου", Μ. Γιαννοπούλου, Σ. Δεμέστιχα. Κέντρο Μελέτης Νεότερης Κεραμεικής, Κοινότητα Μανταμάδου
___
Τελευταίο στάδιο
Όπτηση | Κρύωμα | Ξεκαμίνιασμα
Η καύσιμη ύλη που χρησιμοποιείται είναι λεπτά κλαδιά, θάμνοι, πουρνάρια κτλ. τα οποία μαζεύονται και στεγνώνονται πριν το καμίνιασμα. Υπολογίζεται ότι για 1000 περίπου κουμάρια απαιτούνταν 1000 οκάδες (1 οκά είναι περίπου 1,2 κιλά) πουρνάρια. Η διαδικασία λοιπόν της καύσης ξεκινούσε πάντοτε μετά τη δύση του ηλίου σε ημέρες που επικρατούσε άπνοια. Πριν την καύση είχε προηγηθεί το πύρωμα του κλιβάνου και η θερμοκρασία αυξανόταν σταδιακά.
Ο λόγος της σταδιακής αύξησης της θερμοκρασίας είναι γιατί τα κεραμικά είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στους 500° με 600°C και έχει να κάνει με τη μεταβολή του χαλαζία που περιέχεται σε όλους τους δευτερογενείς πηλούς. Μετά τους 600°C εντεινόταν ομοιόμορφα πάλι η διαδικασία μέχρι να αρχίσουν τα κεραμικά να κοκκινίζουν και όχι πριν τους 900°C. Η ατμόσφαιρα όπτησης σε αυτούς τους κλιβάνους ανοδικής καύσης ήταν εναλλασσόμενη αναγωγική και οξειδωτική.
Οι αγγειοπλάστες τα γνώριζαν όλα αυτά από την εμπειρία τους και καταλάβαιναν ότι όταν έβγαινε πλέον καθαρός άσπρος καπνός, η διαδικασία (οξείδωση) είχε ολοκληρωθεί. Η συνολική διαδικασία διαρκούσε από 6 έως 8 ώρες.
Μετά ο κλίβανος έπρεπε να κρυώσει (κρύωμα) για 6-8 ώρες και όταν κρύωνε αρκετά γκρέμιζαν την κεντρική είσοδο και αφαιρούσαν ένα-ένα τα κεραμικά (ξεκαμίνιασμα).
Πηγές: Μουσείο Κεραμικής Τέχνης – Πολύκεντρο Μανταμάδου, και βιβλίο "Τσκαλαριά: τα εργαστήρια αγγειπλαστικής της περιοχής Μανταμάδου Λέσβου", Μ. Γιαννοπούλου, Σ. Δεμέστιχα. Κέντρο Μελέτης Νεότερης Κεραμεικής, Κοινότητα Μανταμάδου
___
Τρίτο στάδιο
Στέγνωμα | Διακόσμηση | Τοποθέτηση στον κλίβανο
Το στέγνωμα των κεραμικών ήταν μία πολύ σημαντική διαδικασία η οποία εξαρτιόταν και από τον καιρό. Πολλές από τις φθορές που παρουσιάζονται στο επόμενο στάδιο της όπτησης (δηλαδή του ψησίματος του πηλού), οφείλονταν στο κακό στέγνωμα, γεγονός που παρατηρείται από την αρχαιότητα.
Το στέγνωμα γινόταν αρχικά στο εργαστήριο και μετά σε εξωτερικό χώρο, όπου οι αγγειοπλάστες ήταν πολύ προσεκτικοί και τα επέβλεπαν σε τακτά χρονικά διαστήματα. Στη διαδικασία λοιπόν του στεγνώματος αποβάλλεται μέρος του νερού που περιέχεται στη δομή του πηλού. Τα κεραμικά που ήταν εκτεθειμένα στον ήλιο έπρεπε να γυρίζουν πλευρά σε τακτά χρονικά διαστήματα για να μη στεγνώνει μόνο το ένα τους μέρος, να μην τριχιάσει. Το τελικό στέγνωμα επιτυγχάνεται στο επόμενο στάδιο, της όπτησης (ψησίματος), στα πρώτα στάδια των 100° με 150°C όπου εξατμιζόταν πάλι μέρος του νερού από τη χημική σύσταση του πηλού.
Μετά ακολουθούσε η διακόσμηση των κεραμικών, όπου στην περιοχή του Μανταμάδου ήταν κυρίως λιτή. Η επίχριση με κόκκινο αιώρημα πηλού, τον μπατανά, που είχε υγρή μορφή, γινόταν με μία κάλτσα από μαλλί προβάτου. Μόλις στέγνωνε το κεραμικό, αυτό έδινε ένα βαθύ κοκκινωπό χρώμα. Οι λαηνίδες του γάμου και των υδροπαιχνιδιών (δες αντίστοιχες φωτογραφίες στα σκεύη) γινόταν με τον μπατανά που προμηθεύονταν από τα Μιστεγνά. Άλλο υλικό διακόσμησης ήταν ο ασβέστης.
Το πιο σημαντικό στάδιο ήταν αυτό της τοποθέτησης αντικειμένων στον κλίβανο (φούρνο), δηλαδή του καμινιάσματος. Και αυτή η διαδικασία γίνεται με προσοχή με μεθοδικότητα.
Τα αντικείμενα δεν έπρεπε να ακουμπούν μεταξύ τους για να κυκλοφορεί αναμεσά τους ο θερμός αέρας. Όπως φαίνεται από την έκτη φωτογραφία, οι τελευταίες στρώσεις των κεραμικών, των μικρότερων σε μέγεθος, γίνονται από το πάνω μέρος του κλιβάνου. Το αποτέλεσμα είναι να σχηματίζεται ένας θόλος, ο χαβαλές, που σκεπαζόταν με κεραμίδια και τελικά από λαμαρίνες στερεωμένες σε ξύλινα πλαίσια, τα καπάτσα. Η κεντρική είσοδος του κλιβάνου χτιζόταν με οπτές πλίνθους, δηλαδή τούβλα, και εξωτερικό επίχρισμα, δηλαδή υλικό με το οποίο καλύπτεται μια επιφάνεια (σοβάς).
Πηγές: Μουσείο Κεραμικής Τέχνης – Πολύκεντρο Μανταμάδου, και βιβλίο "Τσκαλαριά: τα εργαστήρια αγγειπλαστικής της περιοχής Μανταμάδου Λέσβου", Μ. Γιαννοπούλου, Σ. Δεμέστιχα. Κέντρο Μελέτης Νεότερης Κεραμεικής, Κοινότητα Μανταμάδου